پرخوری عصبی یا بولیمیا از شایعترین اختلالات خوردن هستند که اغلب بهاشتباه بهعنوان «ضعف اراده» یا «بیانضباطی غذایی» شناخته میشوند. در حالیکه این اختلالات ریشهای عمیق در روان، هیجان و الگوهای فکری فرد دارند. شناخت دقیق این دو اختلال، تفاوتها و روشهای درمان آنها، نقش مهمی در پیشگیری از آسیبهای جسمی و روانی بلندمدت دارد.
پرخوری عصبی چیست؟
پرخوری عصبی که با عنوان Binge Eating Disorder (BED) شناخته میشود، اختلالی است که در آن فرد دچار دورههای مکرر پرخوری میشود؛ یعنی در مدتزمانی کوتاه، مقدار زیادی غذا مصرف میکند و احساس میکند کنترلی بر رفتار خود ندارد.
ویژگی مهم پرخوری عصبی این است که پس از پرخوری، رفتار جبرانی مانند استفراغ عمدی، مصرف ملین یا ورزش افراطی دیده نمیشود. همین موضوع، آن را از بولیمیا متمایز میکند.
بولیمیا چیست؟
بولیمیا نروزا (Bulimia Nervosa) اختلالی است که با چرخهای از پرخوری و رفتارهای جبرانی همراه است. فرد پس از مصرف حجم زیادی غذا، برای جلوگیری از افزایش وزن اقدام به:
-
استفراغ عمدی
-
مصرف داروهای ملین
-
روزهداریهای افراطی
-
ورزشهای شدید و وسواسی
میکند. این چرخه معمولاً با احساس گناه، شرم و اضطراب شدید همراه است.
تفاوت پرخوری عصبی و بولیمیا
اگرچه هر دو اختلال با پرخوری همراهاند، اما تفاوت آنها فقط در رفتار جبرانی خلاصه نمیشود. در پرخوری عصبی، مسئله اصلی «ناتوانی در تنظیم هیجان» است، در حالی که در بولیمیا، «وسواس کنترل وزن و بدن» نقش پررنگتری دارد.
افراد مبتلا به بولیمیا معمولاً در ظاهر عملکرد اجتماعی بالاتری دارند و اختلال خود را پنهان میکنند، در حالی که پرخوری عصبی بیشتر با کنارهگیری اجتماعی و احساس درماندگی همراه است. اگرچه این دو اختلال شباهتهایی دارند، اما تفاوتهای مهمی بین آنها وجود دارد:
-
در پرخوری عصبی رفتار جبرانی وجود ندارد
-
در بولیمیا، پرخوری همیشه با رفتار جبرانی همراه است
-
افراد مبتلا به بولیمیا معمولاً وسواس بیشتری نسبت به وزن و فرم بدن دارند
-
پرخوری عصبی بیشتر با اضافهوزن و بولیمیا گاهی با وزن طبیعی همراه است
شناخت این تفاوتها برای تشخیص صحیح و انتخاب مسیر درمان ضروری است.
در بولیمیا، استفراغ مکرر میتواند باعث آسیب مینای دندان، التهاب مری، عدم تعادل الکترولیتها و حتی اختلالات قلبی شود. در پرخوری عصبی، اضافهوزن و مشکلات متابولیک شایعتر است.
نکته مهم این است که بدن اولین جایی است که هزینه فشار روانی مزمن را پرداخت میکند، حتی اگر فرد هنوز از نظر ظاهری «سالم» به نظر برسد. علائم این اختلالات میتوانند جسمی، روانی و رفتاری باشند. بروز همزمان چند نشانه و تداوم آنها زنگ خطر محسوب میشود.
علائم رفتاری و روانی
علائم روانی این اختلالات معمولاً زودتر از علائم جسمی ظاهر میشوند اما کمتر جدی گرفته میشوند. اشتغال ذهنی مداوم با غذا، برنامهریزی وسواسی برای «آخرین پرخوری» یا «آخرین رژیم» و نوسان شدید بین کنترل و رهاشدگی از نشانههای مهم هستند. همچنین بسیاری از افراد:
-
احساس از دست دادن کنترل هنگام غذا خوردن
-
غذا خوردن پنهانی
-
احساس شرم، گناه یا افسردگی پس از پرخوری
-
اشتغال ذهنی مداوم با غذا، وزن و بدن
علائم جسمی (بیشتر در بولیمیا)
-
مشکلات گوارشی
-
التهاب گلو و آسیب دندانها
-
نوسانات شدید وزن
-
ضعف، سرگیجه و خستگی مزمن
علل ابتلا به پرخوری عصبی یا بولیمیا
این اختلالات معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیستند، بلکه ترکیبی از عوامل مختلف در شکلگیری آنها نقش دارد.
عوامل روانشناختی
-
اضطراب و افسردگی
-
عزتنفس پایین
-
ناتوانی در تنظیم هیجانات
-
تجربه تروما، طرد یا فشارهای مزمن روانی
عوامل اجتماعی و فرهنگی
-
فشار اجتماعی برای لاغری
-
رژیمهای غذایی سخت و محدودکننده
-
مقایسه مداوم بدن با دیگران، بهویژه در شبکههای اجتماعی
-
قضاوت و سرزنش درباره وزن
عوامل زیستی
-
زمینه ژنتیکی
-
اختلال در عملکرد سیستم پاداش مغز
-
ناهماهنگی هورمونهای گرسنگی و سیری
پیامدهای درماننشدن اختلالات پرخوری
نادیده گرفتن پرخوری عصبی یا بولیمیا میتواند پیامدهای جدی بهدنبال داشته باشد.
پیامدهای جسمی
-
دیابت نوع ۲
-
بیماریهای قلبی
-
اختلالات گوارشی
-
آسیب به دندانها و مری (در بولیمیا)
پیامدهای روانی
-
اضطراب اجتماعی
-
کاهش کیفیت زندگی
-
افزایش خطر رفتارهای خودآسیبرسان
تشخیص پرخوری عصبی و بولیمیا
تشخیص این اختلالات توسط روانشناس یا روانپزشک و از طریق:
-
مصاحبه بالینی
-
بررسی الگوهای خوردن
-
ارزیابی وضعیت روانی و هیجانی
انجام میشود. تشخیص زودهنگام تأثیر مستقیمی بر موفقیت درمان دارد.
روشهای درمان پرخوری عصبی و بولیمیا
درمان این اختلالات امکانپذیر و مؤثر است، بهشرط آنکه اصولی و تخصصی انجام شود.
رواندرمانی
موثرترین روش درمان شامل:
-
درمان شناختیرفتاری (CBT)
-
آموزش تنظیم هیجان
-
اصلاح باورهای ناسالم درباره غذا و بدن
درمان دارویی
در برخی موارد، دارو برای:
-
کاهش ولع پرخوری
-
درمان افسردگی یا اضطراب همزمان
تجویز میشود.
اصلاح سبک زندگی
-
ایجاد الگوی غذایی منظم
-
حذف رژیمهای سخت و تنبیهی
-
خواب کافی
-
فعالیت بدنی متعادل و غیر وسواسی
نقش خانواده و اطرافیان
خانواده میتواند عامل محافظتی یا عامل خطر باشد. تمرکز افراطی روی وزن، تشویق به رژیم یا مقایسه ناخواسته، ناخواسته اختلال را تشدید میکند. در مقابل، ایجاد فضای امن، بدون قضاوت و حمایتگر، روند درمان را تسهیل میکند. حمایت اطرافیان در روند درمان بسیار مؤثر است. سرزنش، کنترل افراطی یا سادهانگاری مشکل، روند بهبود را مختل میکند. در مقابل:
-
همدلی
-
تشویق به دریافت کمک تخصصی
-
پرهیز از اظهارنظر درباره وزن و غذا
نقش حمایتی مهمی دارد.
جمعبندی
پرخوری عصبی و بولیمیا اختلالاتی جدی اما قابل درمان هستند. این مشکلات نه نشانه ضعف شخصیتاند و نه صرفاً یک عادت غذایی نادرست. با آگاهی، تشخیص درست و درمان تخصصی میتوان رابطه سالمتری با غذا، بدن و خود ایجاد کرد. اگر نشانهها را در خود یا اطرافیان مشاهده میکنید، مراجعه به متخصص اولین و مهمترین قدم است. ما در موسسه جریان زندگی در کنار شما هستیم تا مشکلاتی را مانند پرخوری عصبی را حل کنیم.
